[Đây là một phần sách Nguồn Cội, đặt bản mềm tại: https://forms.gle/ER9m1EQQev2PZBkJ9]
Trong tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên đã nhận xét một câu như sau khi giặc Minh xâm lược nước ta: “Kinh lộ phần nhiều theo giặc làm phản” (Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, 1998b, tr 216). Đây có lẽ là một trong những cơ sở mà K. W. Taylor đã dựa vào để đề ra mâu thuẫn Kinh-Trại và sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ của hai vùng này. Lời nhận xét đó của Ngô Sĩ Liên cần phải được xem xét từ bối cảnh lịch sử của thời điểm đó.
Bối cảnh lịch sử khi giặc Minh xâm lược Việt Nam là nhà Hồ cướp ngôi của nhà Trần, làm nhiều việc khiến lòng dân oán hận. Lòng dân khi ấy vẫn đang hướng về nhà Trần, như trong sách Đại Việt sử ký toàn thư đã dẫn lời Hồ Nguyên Trừng: “thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo thôi” (Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, 1998b, tr 211).
Lợi dụng tình hình đó, nhà Minh đã dùng danh nghĩa: khôi phục nhà Trần, tiêu diệt nhà Hồ để lấy cớ xâm lược nước ta, như nhận xét về giặc Minh của các quan đời Vĩnh Trị trong tác phẩm Lam Sơn Thực Lục: “Giả vờ làm quân nhân nghĩa; ngấm ngầm tính việc xâm lăng!” (Nguyễn Trãi, 1956, tr 75). Theo An Nam Chí Nguyên của Cao Hùng Trưng, Chu Năng đã viết ra: “Tổng binh tiến chinh An Nam bảng văn” để kể tội Lê Quý Ly (hay Hồ Quý Ly), tìm con cháu nhà Trần để khôi phục ngôi vị (H. T. Cao, 2017, tr 342–347).
Trong tình thế lòng dân đang hướng về nhà Trần mà nhà Minh lại lợi dụng đúng tình hình đó để lấy cớ xâm lược đất nước ta, tất yếu sẽ có một bộ phận những người Việt mù quáng tin theo sự lừa mị của giặc Minh, đi theo giặc với ảo tưởng rằng nhà Trần sẽ được khôi phục. Nhà Trần có nguồn gốc từ vùng đồng bằng sông Hồng, thế lực, dòng dõi của triều đại này cũng chủ yếu ở vùng đồng bằng sông Hồng, nên một bộ phận những người Việt ở đó tin theo giặc Minh là điều có thể hiểu được.
Cần phải nhìn nhận dựa trên bối cảnh đó để hiểu tại sao một bộ phận những người Việt ở vùng đồng bằng sông Hồng lại theo giặc Minh. Sự việc này hoàn toàn không có nguyên do sự khác biệt dân tộc, mà vốn tới từ tình hình chính trị của thời điểm trước khi cuộc xâm lược của nhà Minh diễn ra.
Không lâu sau đó, chính những người theo giặc Minh nhanh chóng nhận ra mục đích thực sự kẻ giặc, đã nổi dậy để chống lại quân giặc tàn ác.
Cần phải nhìn nhận dựa trên bối cảnh đó để hiểu tại sao một bộ phận những người Việt ở vùng đồng bằng sông Hồng lại theo giặc Minh. Sự việc này hoàn toàn không có nguyên do sự khác biệt dân tộc, mà vốn tới từ tình hình chính trị của thời điểm trước khi cuộc xâm lược của nhà Minh diễn ra.
Hình 5.1.1. Bản đồ địa bàn các cuộc khởi nghĩa thời Minh thuộc. (V. T. Trịnh, 2021, tr 193).
Bản đồ các cuộc khởi nghĩa đã cho thấy: đại đa số các cuộc khởi nghĩa tập trung ở vùng đồng bằng sông Hồng. Từ đó, có thể thấy được nhận xét của Ngô Sĩ Liên: “Kinh lộ phần nhiều theo giặc làm phản” (Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, 1998b, tr 216) là một nhận định chủ quan và không phản ánh đúng thực trạng thời kỳ này.
Nếu xét rõ, nhận xét này chỉ đúng phần nào đó ở giai đoạn đầu, thời điểm mà người Việt vùng đó đã bị giặc Minh lừa mị bằng chiêu bài phù Trần, diệt Hồ. Ngay sau đó, họ đã đứng dậy chống lại giặc Minh khi nhận ra bộ mặt thật của giặc. Thống kê các cuộc khởi nghĩa đã cho thấy những người đứng lên chống lại giặc Minh mạnh mẽ nhất là cư dân Việt tại vùng đồng bằng sông Hồng.
Theo nhận xét của Taylor, ông cho rằng người vùng đồng bằng sông Hồng có xu hướng ủng hộ chính quyền nhà Minh, còn những người Trại ở Thanh Nghệ thì không như vậy.
Ông viết trong A history of the Vietnamese như sau:
“People in the Red River plain tended to support Ming government. People in the lowlands of the southern provinces of Thanh Hoa and Nghe An were generally responsive to Ming government as well. But in the foothills and uplands of these southern provinces was an endemic resistance to Ming rule. In other words, following a distinction first reported during Tran times, many Kinh people perceived value in being part of the northern empire, but the Trai people did not.” (Taylor, 2013, tr 177)
(Người dân vùng đồng bằng sông Hồng có xu hướng ủng hộ chính quyền nhà Minh. Người dân vùng đồng bằng các tỉnh phía nam Thanh Hóa và Nghệ An nhìn chung cũng có thái độ hưởng ứng với chính quyền nhà Minh. Nhưng ở chân đồi và vùng cao của các tỉnh phía nam này đã có một cuộc kháng cự đặc hữu chống lại sự cai trị của nhà Minh. Nói cách khác, theo sự phân biệt được báo cáo lần đầu tiên vào thời Trần, nhiều người Kinh nhận thức được giá trị khi trở thành một phần của đế quốc phương bắc, nhưng người Trại thì không.)
Những bằng chứng về các cuộc khởi nghĩa đã cho thấy lời nhận xét của Taylor là không đúng với thực tế thời kỳ đó. Các cuộc khởi nghĩa xuất phát phần lớn từ vùng đồng bằng sông Hồng. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của Lê Lợi là một trong rất nhiều những nỗ lực phản kháng của người Việt để giành lại độc lập cho đất nước của mình, không phải là nơi duy nhất phản kháng lại sự cai trị của nhà Minh.
Hơn nữa, Lê Thái Tổ cũng đã thú nhận rằng mình ban đầu cũng không có ý đứng lên đánh đuổi giặc Minh để “lấy thiên hạ”, và cũng đã “đem hết của cải để thờ phụng chúng”, nhưng “tim đen chúng muốn hại trẫm vẫn không bớt chút nào”, và việc “dấy nghĩa binh thực là bất đắc dĩ thôi”.
Đại Việt sử ký toàn thư chép:
“Vua nói: Lời các khanh nói cố nhiên là như vậy, nhưng cũng chưa hết. Trẫm xưa kia gặp buổi loạn lạc, nương mình ở Lam Sơn, vốn chỉ mong giữ được mạng mình thôi, chứ không có ý muốn lấy thiên hạ. Đến khi giặc tàn ngược quá quắt, dân không sống nổi, những ai có tri tức đều bị chúng giết hại, trẫm tuy đem hết của cải để thờ phụng chúng, mong khỏi tai họa, nhưng tim đen chúng muốn hại trẫm vẫn không bớt chút nào. Việc dấy nghĩa binh thực là bất đắc dĩ thôi”. (Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, 1998b, tr 307)
Lời của Lê Thái Tổ đã cho thấy những nhận xét của Taylor là không có cơ sở, bởi trong tình cảnh bị giặc đô hộ, một bộ phận những người Việt sẽ muốn trốn tránh khỏi sự cai trị tàn ngược của giặc; ngược lại, những người có chí khí sẽ đứng lên và từ đó kêu gọi người Việt cùng khởi nghĩa. Các trường hợp đó diễn ra ở mọi nơi, hoàn toàn không phải là vấn đề của riêng nơi nào hay ám chỉ về sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ giữa các vùng.
Lê Thái Tổ thấy “giặc tàn ngược quá quắt”, “dân không sống nổi, những ai có tri tức đều bị chúng giết hại”, nên đã đứng lên khởi nghĩa để chống lại nhà Minh, quy tụ được sự đồng lòng góp sức của người Việt tất cả vùng miền. Tâm và ý của Lê Thái Tổ là hoàn toàn trong sáng, ấy thế mà lại bị Taylor diễn dịch thành một ý tứ gây chia rẽ như vậy.
Tài liệu tham khảo:
Cao, H. T. (2017). An Nam chí nguyên (Hoa Bằng, B.d.v). Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
Trịnh, V. T. (2021). Chinh chiến và từ bỏ: Nghiên cứu quan hệ Việt Nam-Trung Quốc đời Minh (P. A. Nguyễn, B.d.v). Nhà xuất bản Tổng Hợp Tp. Hồ Chí Minh.
Taylor, K. W. (2013). A history of the Vietnamese. Cambridge University Press.
Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam. (1998b). Đại Việt sử ký toàn thư: Tập 2. Nhà Xuất Bản Khoa Học Xã Hội.
Lược Sử Tộc Việt 